Religious : भीष्माष्टमी म्हणजे काय आणि या तिथीचे महत्त्व कोणते?

भारतातील किंबहुना संपूर्ण हिंदू धर्मीय लोकांचे महाकाव्य म्हणजे ‘महाभारत’. या महाकाव्यामध्ये कौरव आणि पांडव यांच्यातील युद्धाची कथा आहे, जी महर्षी व्यासांनी लिहिली आहे. महाभारत हा ग्रंथ भारताच्या धार्मिक, तात्त्विक तसेच पौराणिक महाकाव्यांपैकी एक आहे. या महाभारतातील महत्त्वाचे पात्र म्हणजे ‘पितामह भीष्म’. भीष्म पितामह हे महाभारतातील एक प्रमुख, पराक्रमी आणि आदरणीय व्यक्तिमत्त्व होते, ज्यांचे मूळ नाव देवव्रत होते. गंगा आणि राजा शंतनू यांचा मुलगा, त्यांनी आजन्म ब्रह्मचर्याची आणि कुरु सिंहासनाची सेवा करण्याची ‘भीषण प्रतिज्ञा’ (भीष्म प्रतिज्ञा) घेतल्यामुळे त्यांना भीष्म हे नाव मिळाले होते. (Religious)

भीष्म पितामह हे महाभारताचे मुख्य पात्र मानले जाते. देवव्रत ते भीष्म पितामह होण्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास वडील शंतनू यांच्यासाठी घेतलेल्या प्रतिज्ञेपासून सुरू झाला. हस्तिनापूरची सेवा राजा म्हणून नव्हे तर सेवक म्हणून करेन अशी प्रतिज्ञा त्यांनी घेतली होती. त्यांचा त्याग पाहून माता गंगाने त्याना इच्छामृत्युचे वरदान दिले होते. महाभारताच्या भयंकर युद्धात पांडवांचा विजय झाला आणि द्वापर युगात धर्माचा पाया रचला गेला.
महाभारतात अनेक महान योद्ध्यांना आपले प्राण अर्पण करावे लागले. त्यापैकी एक भीष्म पितामह होते. भीष्म पितामह यांनी महाभारताच्या युद्धात आपले प्राण गमावले होते. (Marathi)

दरवर्षी माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील अष्टमी ही भीष्माष्टमी म्हणून साजरी केली जाते. यंदा २०२६ सालामध्ये सोमवार २६ जानेवारी रोजी भीष्माष्टमी आहे. भीष्म पितामह यांनी या दिवशी आपला देह सोडला होता, म्हणून हा दिवस त्यांचा निर्वाण दिन आहे. या दिवशी त्यांचे श्राद्ध-तर्पण वगैरे केले जाते. या दिवशी एकोदिष्ट श्राद्धही केले जाते, म्हणजेच ज्यांना पिता नाही ते एकोदिष्ट श्राद्ध करतात. तसेच, पितरांच्या तृप्तीसाठी या दिवशी प्रत्येकाने एकोदिष्ट श्राद्ध करावे असे सांगितले जाते. भीष्माष्टमी तिथीचं व्रत केल्याने संतानप्राप्तीचा आनंद मिळतो, अशी पौराणिक मान्यता आहे. या दिवशी विशेषत: महिला उपवास करतात, यामुळे संतती सुखाचा आनंद मिळतो. त्यासोबतच संततीच्या जीवनात आनंद नांदतो. (Todays Marathi Headline)

पंचांगानुसार, माघ शुक्ल अष्टमी तिथी रविवार, २५ जानेवारी रोजी रात्री ११.१० वाजता सुरू होणार आहे. ही तिथी सोमवार, २६ जानेवारी रोजी रात्री ०९.१७ वाजेपर्यंत राहील. उदय तिथीनुसार, भीष्म अष्टमी सोमवार, २६ जानेवारी रोजी आहे. भीष्म अष्टमीला सकाळी ०७.१२ वाजता सूर्योदय होईल आणि संध्याकाळी ०५.५५ वाजता सूर्यास्त होईल. या दिवसाचा ब्रह्म मुहूर्त सकाळी ०५.२६ ते ०६.१९ पर्यंत असेल, तर शुभ वेळ, अभिजित मुहूर्त, दुपारी १२.१२ ते १२.५५ पर्यंत असेल. अष्टमीला, अमृताची सर्वोत्तम वेळ सकाळी ०७.१२ ते ०८.३३ पर्यंत आहे, तर शुभाची सर्वोत्तम वेळ सकाळी ०९.५३ ते ११.१३ पर्यंत असेल. (Top Marathi HEadline)

सूर्य उत्तरायणात असताना भीष्मांनी आपले जीवन दिले कारण हा काळ देवांचा दिवस आहे आणि उत्तरायणात मृत्युमुखी पडणाऱ्या व्यक्तीचा आत्मा जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्त होतो आणि मोक्ष प्राप्त करतो. भीष्म यांनी माघ शुक्ल अष्टमीला आपले जीवन अर्पण करून मोक्ष प्राप्त केला. म्हणून, भीष्म अष्टमीला लोक त्यांच्या पूर्वजांच्या मुक्तीसाठी तर्पण, स्नान आणि दान इत्यादी करतात. भीष्म अष्टमीला पूर्वजांना संतुष्ट केल्याने त्यांना पूर्वजांच्या पापांपासून मुक्ती मिळते. या दिवशी जो भक्त भीष्म पितामहांच्या स्मरणार्थ कुश, तिळ, जलाने श्राद्ध करतो, त्याला संतान प्राप्त होते आणि मोक्ष आणि पापांचा नाश होतो, अशी श्रद्धा आहे. हे व्रत केल्याने पितृदोषापासून मुक्ती मिळते. आणि संतती प्राप्तीची इच्छा देखील पूर्ण होते. व्रत करणार्‍या व्यक्तीने या व्रत पाळण्याबरोबरच भीष्म पितामहांच्या आत्म्याच्या शांतीसाठी या दिवशी तर्पणही करावे. (Latest Marathi News)

भीष्म अष्टमीला स्नान करून पुढील महत्त्वाच्या विधी केल्या जातात. या दिवशी पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे अत्यंत पुण्यकारक मानले जाते. स्नान करताना गंगा नदीत उकडलेले तांदूळ आणि तीळ अर्पण करण्याची परंपरा आहे. यामुळे व्यक्तीच्या जीवनातील सर्व पापे दूर होतात आणि मनुष्य जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्त होतो, अशी श्रद्धा आहे. स्नान केल्यानंतर, बहुतेक भक्त या दिवशी कडक उपवास करतात. भीष्म यांना श्रद्धांजली अर्पण करण्यासाठी हे व्रत केले जाते. संध्याकाळच्या वेळी या व्रत करणारा संकल्प घेऊन ‘अर्घ्यम्’ करतो. अर्घ्यादरम्यान भक्त ‘भीष्म अष्टमी मंत्र’ जपतात. भीष्म अष्टमीच्या दिवशी लोक भीष्म पितामहांच्या स्मरणार्थ ‘एकदिष्ट श्राद्ध’ करतात. ज्यांचे वडील हयात नाहीत तेच हे श्राद्ध करू शकतात असा हिंदू धर्मग्रंथात उल्लेख आहे. (Marathi News)

भीष्म पितामह कथा
भीष्म पितामह यांचे खरे नाव देवव्रत होते. हस्तिनापूरचा राजा शंतनुची राणी गंगा हिच्या पोटी त्याचा जन्म झाला. एके काळी. राजा शंतनू शिकार करत असताना गंगेच्या काठावर गेले . तेथून परतत असताना त्यांची भेट हरिदास केवट यांची कन्या मत्स्यगंधा (सत्यवती) हिच्याशी झाली. मत्स्यगंधा खूप सुंदर होती. तिला पाहून शंतनू तिच्या सौंदर्याने मंत्रमुग्ध झाले . एके दिवशी राजा शंतनू हरिदासकडे जातात आणि त्यांची कन्या सत्यवतीचा हात मागतात, पण हरिदास राजाचा प्रस्ताव नाकारतो आणि म्हणतो- महाराज! तुमचा ज्येष्ठ पुत्र देवव्रत. तुमच्या राज्याचा वारसदार आहे. माझ्या कन्येच्या मुलाला राज्याचा वारस म्हणून घोषित कराल तर मी मत्स्यगंधाचा हात तुमच्या हातात द्यायला तयार आहे. पण राजा शंतनूने हे मान्य करण्यास नकार दिला. (Top Marathi News)

असाच काही वेळ निघून जातो, पण ते सत्यवतीला विसरू शकत नाहीत आणि तिच्या आठवणीने रात्रंदिवस व्याकुळ होत असतात. हे सर्व पाहून एके दिवशी देवव्रतने वडिलांना अस्वस्थ होण्याचे कारण विचारले. संपूर्ण कथा कळल्यावर देवव्रत स्वतः केवट हरिदास यांच्याकडे गेले आणि त्याची उत्सुकता शांत करण्यासाठी हातात गंगेचे पाणी घेऊन ‘मी आयुष्यभर अविवाहित राहीन’ अशी शपथ घेतली. देवव्रताच्या या कठीण व्रतामुळे त्यांना भीष्म पितामह असे नाव पडले. तेव्हा राजा शंतनूने प्रसन्न होऊन आपल्या पुत्राला इच्छित मृत्यूचे वरदान दिले. (Latest Marathi Headline)

महाभारताच्या युद्धात शय्येवर पडूनही भीष्म आपले प्राण सोडत नाहीत. भीष्म अंथरुणावर पडल्यानंतर आणखी ८ दिवस युद्ध चालले आणि त्यानंतर भीष्म शेतात एकटे पडले. ते सूर्य उगवण्याची वाट पाहत राहिले आणि जेव्हा मकर संक्रांतीच्या दिवशी सूर्य उगवला तेव्हा त्यांनी माघ महिन्याची वाट पाहिली आणि माघ महिन्यातील शुक्ल पक्षातील अष्टमीला देहत्याग करण्याचा निर्णय घेतला. भीष्मांना हे चांगलं माहीत होतं की सूर्य उगवल्यावर आपल्या प्राणाची आहुती दिल्याने आत्म्याला मोक्ष मिळतो आणि ते आपल्या जगात परत जातील आणि त्यांना मुक्ती मिळेल. म्हणूनच ते सूर्योदयाची वाट पाहतात. परंतु सूर्य उत्तरायण असून ही त्यांनी देह सोडला नाही कारण शास्त्रानुसार माघ महिन्यातील शुक्ल पक्ष हा सर्वोत्तम काळ मानला जातो. (Social Updates)

==========

Rathsaptami : रथसप्तमीला सूर्य देवाची पूजा कशी करावी?

Vasant Panchami: विद्येची देवता असलेल्या देवी सरस्वतीची उत्पत्ती झाली कशी?

==========

नंतर माघ महिन्याच्या आगमनानंतर सूर्याच्या उत्तरायणानंतर युधिष्ठिर नातेवाईक, पुजारी व इतर लोक भीष्मांकडे पोहोचतात. त्या सर्वांना भीष्म म्हणाले की मी ५८ दिवसांपासून या पलंगावर आहे. माझ्या नशिबाने माघ महिन्याचा शुक्ल पक्ष आला आहे. आता मला माझे शरीर सोडायचे आहे. यानंतर सर्वांचा प्रेमाने निरोप घेत त्यांनी देह सोडला. भीष्माचे स्मरण करून सर्वजण रडू लागले. युधिष्ठिर आणि पांडवांनी त्यांचा मृतदेह चंदनाच्या चितेवर ठेवला आणि अंत्यसंस्कार केले. १५० वर्षांहून अधिक काळ जगल्यानंतर भीष्मांना निर्वाण मिळाले असे म्हटले जाते. एका गणनेनुसार त्यांचे वय सुमारे १८६ वर्षे असल्याचे सांगितले जाते. (Top Stories)

सुमारे ५८ दिवस मृत्यूशय्येवर पडून राहिल्यानंतर जेव्हा सूर्य उत्तरायण झाला, तेव्हा माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील अष्टमी तिथीला भीष्म पितामहांनी देहत्याग केला, म्हणूनच हा दिवस त्यांचा निर्वाण दिन आहे. मान्यतेनुसार जो व्यक्ती या दिवशी उपवास करून आपल्या पितरांना जल, कुश आणि तीळ यांचे तर्पण अर्पण करतो, त्याला निश्चितच संतती आणि मोक्ष प्राप्त होतो आणि त्याच्या पितरांनाही वैकुंठ प्राप्त होते. भीष्म पितामहांच्या स्मरणार्थ या दिवशी श्राद्धही केले जाते. (Social News)

(टीप : येथे दिलेली सर्व माहिती सामाजिक आणि धार्मिक श्रद्धांवर आधारित आहे. आम्ही या माहितीचे समर्थन करत नाही. अधिक माहितीसाठी तज्ञांचा सल्ला नक्की घ्या.)